सहकारीको गुणात्मक विकासका लागि फोर्स मर्जर अपरिहार्य


-तुलसी सुवेदी-

नेपालमा सहकारीको बिकास क्रमले फड्को मारेको छ । गुणात्मकरुपमा सहकारीको विकास हुन नसकेपनि संख्यात्मकरुपमा सहकारीले गति लिइरहेको छ । खासगरी सहकारी ऐन २०४८ पछि च्याउसरी सहकारी स्थापना भएका छन् । सहकारीले नेपालको अर्थतन्त्रको मुहार फेर्न सक्छ । सहकारीको सही व्यवस्थापन हुुन सके सहकारीले केही वर्षभित्रै देशको काचुली र्फेन सक्छ तर त्यसका लागि नीतिगत कुरामा सुधार गर्न आवश्यक छ । सर्बप्रथम सहकारीको संख्या घटाउनुपर्छ । जसरी हुन्छ, आपसमा सहकारी एकीकरण गर्नु नै अपरिहार्य भइसकेको छ ।
अब सहकारीको संख्यात्मक विकास भन्दा गुणात्मक बिकासमा जोड दिन आजश्यक भइसकेको छ । सहकारीको विकास संख्या वृद्वि हुनुले मात्र मापन गर्दैन्, सहकारीले दिने नतिजाले सहकारीको सही मुल्यांकन हुने हो । अब सहकारीले आफूलाबई सुधार गर्दै गुणात्मक विकासमा जोड दिनुको विकल्प छैन् । सहकारीको गुणात्मक विकासको पहिलो आवश्यकता भनेको आपसमा सहकारी एकीकरण हुनु नै अपरिहार्य भइसकेको छ ।
नेपालमा सहकारीको शुरुवात भएको ६ दशक भएपनि २०४८ पछि सहकारी खुल्ने क्रम बढेको छ । सहकारी बिभागका अनुसार हाल सहकारीको संख्या ३२ हजार बढी छ । सहकारीको संख्यात्मक विकास भएपनि गुणात्मक विकास हुन नसक्नु हाम्रा लागि दुर्भाग्य नै हो । सहकारीको सञ्जाल व्यापक भएपनि सहकारीले अपेक्षाकृत लाभ दिन सकेन भने सहकारी स्थापना हुुनुको के काम । नेपालमा सहकारीको विकास बिस्तारै अगाडि बढ्दै गएको छ । केही सहकारीले रचनात्मक काम गरिरहेका छन् । वास्तवमा नेपालको अर्थतन्त्र सबल बन्नका लागि सहकारी बलियो खम्बा बन्न सक्छ । नेपालको संबिधान २०७२ ले पनि सहकारीलाई तीन खम्बामा स्वीकार गरिसेको छ ।
अब सहकारीलाई झन् चुनौति थपिएको छ । सहकारी अभियानमा ४५ लाख बढी सदस्य छन् भन्ने गरिन्छ । तर त्यसलाई केलाएर हेर्ने हो भने सहकारीमा लागेका अधिकांश मान्छेहरु अन्य सहकारीमा पनि बसेका छन् । जसले गर्दा सहकारीमा लाग्ने मान्छेको संख्या बढी देखिने गरेको छ । २५ जना मात्र भए सहकारी दर्ता हुने भएकाले पूँजी नभएका मानिसहरुले पनि सहकारी खोलेका छन् । जसमा लाखसम्मको पनि कारोबार नहुने सहकारी देख्न सकिन्छ । सहकारी खोल्नका लागि शेयर पूँजीको सिमा छैन् । त्यसकारण पनि मान्छेहरु सहकारी खोल्न लागिपरेका छन् ।
सहकारी खोल्ने क्रम त अझ शहरी क्षेत्रमा व्याप्त छ । जहाँ सहकारी नभएपनि हुने अवस्थामा एउटै घरमा दुईतीनवटा सहकारीको ब्यानर देख्न पाइन्छ । वास्तवमा यो सहकारीमा देखिएको विकृति नै हो । अब सहकारीमाब सुद्विकरण गर्न आवश्यक छ । सहकारी सुद्विकरणका लागि मर्जर नै उत्तम विकल्प हो । अहिले नेपाल राष्ट्र बैंकले बैँक तथा बित्तीय संस्थालाई पूँजी वृद्विब गर्न कठोर नीति अबबलम्बन गरेको छ । पूँजी वृद्विका लागि बैंक तथा बित्तीय संस्थाबहरु व्यापक गृहकार्य गर्नुका साथै एक्सनमा उत्रिएका छन् । अब सहकारीमा पनि त्यो नियम लागू हुन आवश्यक छ ।
सहकारीको संख्या धेरै देखिदैँमा सहकारीको विकास हुने होइन् । अहिले सहकारीमा विकृति छाएको छ । सहकारीले चर्को ब्याज लिएर सदस्यलाई नै शोषण गरेको अवस्था छ । सहकारीमा चर्को ब्याजका कारण सदस्यले ऋण तिर्न नसकी टाट पल्टेको अवस्था छ । सर्वप्रथम त सहकारी निम्नवर्गको लागि हो । तर साँच्चै भन्ने हो भने सहकारी निम्नवर्ग ठग्नकै लागि भएको छ । यो नेपालको बिडम्बना नै हो । पछिल्लो समयमा केही सहकारीका सञ्चालक गलत मनसायका कारण सहकारीमा विकृति ठपिएको छ । निक्षेपकर्ताको निक्षेप कुम्ल्याएर भाग्ने प्रवृति बढी छ ।
धेरै सहकारी हुदाँ सदस्यले चाहेजस्तो सेवा पाउन सकेका छैनन् । त्यस्तै प्रशासनिक खर्च चुलिएको छ । सहकारीको अनावश्यक खर्च बढेको छ । सहकारीले थोरै पूँजीका कारण रचनात्मक काम गर्न सकेका छैनन् । सहकारी मर्जरमा जान सके सदस्यले गुणस्तरको सेवा पाउन सक्छन् । सेवासुविधा वृद्वि हुुन सक्छ । मुख्य कुरो सदस्यले चाहेजति नै सहकारीबाट सेवा पाउन सक्छन् । यतिखेर केही सहकारीमा बाहेक अधिकांश सहकारीबाट सदस्यले आफूले चाहेजस्तो सेवा पाउन सकेका छैनन् ।
नेपालमा सहकारीको संख्या बढ्नुका साथै सहकारीमा विकृति पनि बढेको छ । सहकारीको नाममा लुट्ने काम पनि भएको छ । निक्षेपकर्ताबाट बढी ब्याज दिने लोभमा निक्षेप संकलन गर्ने र कुम्ल्याउने प्रवृति बढेको छ । यसले सहकारी अभियान नै बदनाम हुन पुगेको छ । सहकारी आफैमा आकर्षक भएपनि सहकारी सञ्चालन प्रक्रिया आफू अनुकुल बनाउँदा सहकारीमा समस्या देखिने गरेको छ । ओरियन्टल, गुणलगायतका १ सय ३५ वटा सहकारीको हबिगत त्यही हो । अन्य सहकारी पनि कुनै न कुनै समस्यामा गुर्जिरहेका छन् ।
जसले जेसुकै भनेपनि नेपालको सहकारी आन्दोलन एकदमै कमजोर छ । सहकारी सञ्जाल देशभर भएपनि, संख्या बढी भएपनि सहकारीले कुल ग्राहस्थ उत्पादनमा योगदान दिन सकेको छैन् । बित्तीय क्षेत्रमा पनि संख्याको अनुपातमा यसको योगदान न्यून हो । बित्तीय क्षेत्रमा १८ प्रतिशत र कुल ग्राहस्थ उत्पादनमा ३ प्रतिशत योगदान दिएको भन्ने गरिन्छ । तर सहकारीको खासै योगदानको मूल्यांकलन नभएको पनि हुन सक्छ । तीनखम्बामा सहकारी राखिनु सकारात्मक कुरा हो तर सहकारी खम्बा लंगडो बन्न नसकोेस् ।
अन्तमा के भन्न सकिन्छ भने सहकारी अभियान सुद्विकरण गर्न सहकारी एकीकरण पहिलो शर्त हो । सम्भव भएसम्म मुमेन्टबाटै सहकारी एकीकरणका लागि क्रियाशील हुनुपर्छ । आफ्नो गाउँटोल, छरछिमेकमा सहकारी एकीकरण हुन सके मात्र सहकारीले सार्थकता पाउन सक्छ । यदी त्यसो हुन सकेन् । सहकारीका सञ्चालकले पदको लोभमा सहकारी एकीकरण गर्न मानेनन् भने पनि सकारले फोर्स सहकारी मर्जर ल्याउन जरुरी छ । बैंैक बित्तजस्तो फोर्स रणनीति सहकारीमा अबलम्बन हुन नसकेपनि सहकारी एकीकरणलाई विशेष प्रोत्साहन दिनुपर्छ । एकीकरण हुने सहकारीलाई बढी सेवा सुविधा दिन सक्यो भने मात्र सहकारी मर्जरमा जान सक्छन् । मर्जरमा जाने सहकारीलाई करमा छुट दिनुपर्छ । मर्जर प्रक्रिया सरलीकृृत गर्नुपर्छ । यसो हुन सके मात्र सहकारीले कुल ग्राहस्थ उत्पादनमा आफ्नो पकड जमाउन सक्छ । सहकारी सबल खम्बा बन्न सक्छ । सहकारी मर्जर गरेर मात्र सबै कुरा समाधान हुन्छ भन्ने पनि होइन । कतिपय अवस्थामा मर्जरपछि पनि समस्या देखिन सक्छ । समस्या आउन नदिन चालखीपूर्ण ढंगले मर्जर गर्नुपर्छ । अबको बावश्यकता सहकारीको गुणस्त वृद्वि हो । गुणस्तर वृद्विका लागि सहकारी मर्जर नै पहिलो आवश्यकता हो ।


प्र तिक्रिया दिनुहोस !

सम्बन्धित खबरहरु

नवलपुरमा कोपोमिस दाखिला तथा भाखा नाघेको ऋण व्यवस्थापन कार्यक्रम सम्पन्न
सुनसरीमा साकोसहरुबीच असल सिकाई आदान प्रदान
धनुषामा साकोसहरुका लागि वार्षिक कार्ययोजना तथा बजेट निर्माण तालिम सञ्चालन
सदस्य सम्बन्ध व्यवस्थापन तालिम सम्पन्न